Waarom dankbaarheid niet voelbaar is bij stress en overprikkeling

Tevredenheid en dankbaarheid in een swipe-cultuur: waarom ‘even stilstaan’ zo lastig is (en zelfs averechts kan werken)

We leven in een tijd waarin bijna alles ontworpen is om ons aan te zetten.
Scrollen. Swipen. Liken. Nog één filmpje. Nog één notificatie.

En ergens tussendoor zeggen we tegen onszelf: ‘Ik moet eigenlijk wat meer stilstaan bij waar ik dankbaar voor ben.’ Dat klinkt logisch. Maar fysiologisch gezien wringt hier iets.

Altijd ‘aan’: de swipe-stand van het zenuwstelsel

De huidige like-en-swipe-cultuur is geen neutrale omgeving. Platforms zijn ontworpen om ons brein continu kleine beloningen te geven — dopamine-prikkels die ons alert houden en laten terugkomen voor meer. Onderzoek laat zien dat deze systemen dezelfde beloningscircuits activeren als andere vormen van verslavingsgedrag.

Gevolg? Meer gerichtheid op prikkels; kortere aandachtsspanne en vooral: een systeem dat voortdurend licht geactiveerd blijft. Oftewel: het sympathisch zenuwstelsel draait overuren. Niet per se paniek, maar wel een constante micro-alertheid. Altijd een beetje ‘aan’.

En dan pakken we ons dankbaarheidsdagboek erbij…

Vanuit diezelfde stand proberen we vervolgens iets anders: we willen rust, tevredenheid, dankbaarheid. Dus we doen wat vaak wordt aangeraden: een dankbaarheidsdagboek. Drie dingen opschrijven voor het slapen, dagelijks even reflecteren.

Maar hier ontstaat een subtiel probleem, wanneer dat dagboek ook een to-do wordt — ‘dit moet ik ook nog doen vandaag’ — dan blijft het een activiteit in dezelfde ‘aan-stand’.

En dat voelt je systeem feilloos.

Dankbaarheid werkt alleen als je systeem mee kan

Onderzoek naar de neurowetenschap laat zien dat dankbaarheid juist samenhangt met activatie van hersengebieden voor verbinding en beloning, met vermindering van stressreacties en met regulatie van het autonome zenuwstelsel. PositivePsychology.com

Sterker nog: dankbaarheid helpt het lichaam verschuiven van fight-or-flight naar rest-and-digest. (lochinesville.com) Maar — en dit is cruciaal — dat werkt alleen als het systeem daar toegang toe heeft.

Bij chronische activatie, zoals veel prikkels, veel moeten, veel scrollen, gebeurt het tegenovergestelde. Het stresssysteem blijft dominant. Het brein scant op wat er nog moet of beter kan en positieve ervaringen worden minder goed opgeslagen of gevoeld. (lochinesville.com)

Dus ja: je kunt opschrijven waar je dankbaar voor bent… maar het landen ervan vraagt een ander fysiologisch uitgangspunt.

Dankbaarheid als ervaring, niet als opdracht

In de praktijk zie je dit vaak terug. Mensen zeggen: ‘Ik weet wel dat ik dankbaar moet zijn… maar ik voel het niet echt.’ Dit is geen gebrek aan inzicht. Het is een zenuwstelsel dat nog in de actiestand staat. Dankbaarheid is namelijk geen cognitieve checklist.
Het is een lichamelijke toestand.

Herken je dit? Een zucht die vanzelf dieper wordt. Een gevoel van warmte of verzachting. Even niets hoeven. Dat zijn signalen van parasympathische activatie. Daar ontstaat dankbaarheid, in plaats van dat je het probeert te maken.

Wat vraagt dit van hoe we werken?

Daarom wil ik – zeker in welzijn en begeleiding – iets preciezer zijn. Niet: ‘Ga elke dag drie dingen opschrijven waar je dankbaar voor bent.’ Maar eerder: Kan iemand überhaupt even vertragen? Is er voldoende gevoel van veiligheid? Is het systeem niet overprikkeld?

Want zonder die basis wordt zelfs een goedbedoelde oefening… gewoon nog een taak.

En taken horen bij ‘aan’.

Kleine verschuiving, groot effect

Dat betekent niet dat een dankbaarheidsdagboek onzin is. Integendeel. Maar de volgorde doet ertoe. Eerst regulatie: ademhaling vertragen; minder prikkels en even niets hoeven. Dan pas reflectie: en misschien ontstaat die dan vanzelf.

Wanneer het systeem tot rust komt, gebeurt er iets interessants: het brein wordt weer toegankelijk voor positieve ervaringen en verbinding. En dán kan een simpele gedachte als ‘dit is eigenlijk best goed zo’ ineens wél landen.

Tot slot

In een wereld die continu aan je trekt, is dankbaarheid geen extra taak op je lijst. Het is eerder een bijproduct van een systeem dat even niet hoeft te reageren.

Misschien is de echte vraag dus niet: heb ik vandaag mijn dankbaarheidsoefening gedaan?

Maar: heb ik mijn systeem vandaag een moment gegeven om uit de swipe-stand te komen?

Daar begint tevredenheid vaak vanzelf.

 

Lukt het je niet om uit de ‘swipe-stand’ te komen? Met NEI, neuro emotionele integratie, kun je onderzoeken of je onbewuste overtuigingen hebt, die je de schakeling naar rust-herstel-en-verbinding belemmeren en deze integreren. Kijk hier voor meer informatie.